SI yordamida yaratilgan suratlar evolyutsiyasi

Agnes Ferensi

San’atshunoslik mutaxassisi. Agnes generativ san’atga ixtisoslashgan va uning tarixiy ildizlaridan zamonaviy amaliyotlargacha rivojlanishini oʻrgangan. Uning kasbiy tajribasi muzeylarda ishlash va XIX asr oxiridagi san’atni o‘rganishdan iborat. Xususan, u Niderlandiyaning badiiy oqimlari va san’at koloniyalarini tadqiq qilgan. 2021-yilda u raqamli media mavzusiga e’tibor qaratib, san’at va texnologiya o‘rtasidagi aloqalar haqida bir qator maqolalar yozdi.

Fotokamera paydo bo‘lganida san’at hamjamiyati ikkiga bo‘lindi. Ba’zi rassomlar yangi mediumni o‘z-o‘zini ifodalashning inqilobiy vositasi sifatida olqishladi. Boshqalari esa fotografiya portret chizish kabi eski amaliyotlarni ortga surib qo‘yishidan qo‘rqib, unga shubha bilan qaradi. Biroq fotografiya rivojlana borib, an’anaviy texnikalarni ham boyitdi va rassomlarga yangi qirralar ochdi. Bu esa yangi badiiy yo‘nalishlarning paydo bo‘lishiga sabab boʻldi. Vaqt o‘tishi bilan fotografiya hujjatlashtirish vositasi maqomidan chiqib, san’atdagi mustaqil mediumga aylandi.

Butun tarix davomida rassomlar ko‘pincha o‘z ijodiy jarayoniga innovatsiyalarni kiritish orqali texnologik yutuqlarga bo‘lgan qiziqishini namoyish etgan. Zamonaviy kameraning o‘tmishdoshi bo‘lgan kamera-obskura rassomlarga, masalan, Vermeyerga realistik suratlar yaratishiga yordam bergani ajoyib namunadir. U Leonardo da Vinchi asarlariga oʻz g‘oyalarini integratsiya qilib, parvoz mexanikasi, anatomiya va muhandislik ishini o‘rgangan. XIX asrda fotografiya san’atga ta’sir ko‘rsatgan muhim texnologik yutuq bo‘lgan bo‘lsa, XX asrda bunday rolni raqamli texnologiyalar egalladi. Sun’iy intellekt (SI) vositalarining hammabopligi rassomlarni oʻz ijodiy ifodasini namoyon qilishda ulardan foydalanishga undadi. Biroq fotografiyada bo‘lgani kabi bu janr ham hozircha an’anaviy san’at dunyosidagi o‘z o‘rnini qidirmoqda.

SI g‘oyasi sun’iy ravishda yaratilgan, insoniy fazilatlar berilgan mavjudotlar haqidagi qadimgi afsonalarga borib taqaladi. Bu insonning uzoq vaqtdan beri jonsiz obyektlarga hayot bag‘ishlashga bo‘lgan intilishini aks ettiradi. 1800-yillarda bu qiziqish yanada kuchaygan. Adabiyotda “Frankenshteyn” asaridagi Meri Shelli kabi sun’iy mavjudotlarning birinchi versiyalari paydo bo‘lgan. Ammo SI XX asrning o‘rtalarida elektron hisoblash mashinalari paydo bo‘lishi bilan bugungi kundagi biz biladigan ko‘rinishga kela boshlagan. 1950-yilda informatika fani olimlaridan biri Alan Tyuring “Hisoblash mashinalari va aql” maqolasini yozgan, fanning bu sohasiga muhim hissa qo‘shgan. Mazkur ishida u “Mashinalar o‘ylay oladimi?” degan savolni ko‘rib chiqadi va mashina intellektini baholash uchun test g‘oyasini taklif qiladi. “Sun’iy intellekt” atamasi esa fanga 1956-yili Dartmutdagi sun’iy intellekt bo‘yicha mashhur yozgi seminarda Jon Makkarti tomonidan kiritilgan. Makkarti inson ongini nusxalashga qodir bo‘lgan mashinalarni yaratish imkoniyatlarini muhokama qilish maqsadida yetakchi olimlar uchun ikki oylik konferensiya tashkil qildi. Shu tariqa u SIni ilmiy tadqiqot sohasi sifatida rasman tan oldi va innovatsiyalarga asos soldi.

Jon Makkarti

1960-yillarda kompyuterlar tezlashgan va ma’lumotlarni saqlash imkoniyatlari kengaygan paytda muhim o‘zgarishlar yuz berdi. General Issue Solver kabi dasturlar keng doiradagi masalalarga ta’sir ko‘rsatdi. 1966-yilda Jozef Veysenbaum oʻzining Eliza deb nomlangan birinchi chatbotini yaratdi. Keyinchalik 1972-yilda Yaponiyaning Vaseda universiteti yurish va muloqot qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan birinchi to‘laqonli odamga o‘xshash robot — WABOT-1 ni taqdim etdi.

SI bilan birga kompyuter-generativ san’at ham birinchi qadamlarni qo‘ya boshladi. 1960-yillarda rassomlar ijodiy qarashlarini ifoda etish uchun kompyuter dasturlari va algoritmlari kabi avtonom tizimlardan foydalanishga oʻtdi. Bu jarayon kompyuter texnologiyalarining jadal rivojlanishi, Maks Benzening axborot nazariyasi, shuningdek, kinetizm, muayyan san’at va op artning tizimli, interaktiv hamda protsessual yo‘nalishlari tufayli yuzaga keldi. O‘sha vaqtlarda kompyuterlar keng tarqalmagandi. Ular asosan universitet, ilmiy-tadqiqot institutlari yoki yirik kompaniyalarda boʻlgani uchun rassomlar odatda olimlar bilan hamkorlik qilgan. Generativ san’atning rivojlanishi bilan parallel ravishda generativ fotografiya ham paydo bo‘ldi. Generativ fotografiyaning ildizlari 1920-yillardagi eksperimental fotografiya va 1950-yillardagi muayyan fotografiyaga borib taqaladi. Generativ fotografiya an’anaviy fotografiya texnikasini matematik algoritmlar bilan birlashtirdi. Shu holda diqqat fotokimyoviy, fotooptik yoki fototexnik operatsiyalarni amalga oshiradigan belgilangan dasturlar yordamida vizual estetikaning uslubiy ishlab chiqarishga qaratildi. Bunday asarlar namoyish etilgan birinchi ko‘rgazma 1968-yilda Bilefeld tasviriy galereyasida bo‘lib o‘tdi va unda Xayn Gravenxorst, Gotfrid Yeger kabi rassomlar ishtirok etdi.

Rassomlar Ursel va Gotfrid Yeger “Generativ fotografiya” ko‘rgazmasida pinhole structures (kamera-obskuraning optik prinsipi bo‘yicha olingan fotosuratlar) bilan

Gotfrid Yeger o‘z ishini namoyish etmoqda

Bu mualliflar generativ san’atga asos solgan bo‘lsalar-da, ular biz hozir sun’iy intellekt deb ataydigan narsadan foydalanmagan. San’atga sun’iy intellektni birinchi bo‘lib joriy qilgan rassom Garold Koen edi. U 1970-yillarning boshida ishlab chiqishni boshlagan AARON dasturiy ta’minoti ilk kompyuter san’at tizimlaridan biri hisoblanadi. AARON Koen tomonidan belgilangan tamoyillar asosida mustaqil ravishda kompozitsion qarorlar qabul qilib, avtonom tarzda tasvirlar yaratgan. Dastur rassom tomonidan yasalgan chizish qurilmalaridan foydalanib, tasvirlar hosil qilgan. Dastlab bu bir xil rangli mavhum rasmlar bo‘lib, Koen ularni qo‘lda bo‘yagan. Keyinchalik dastur yanada murakkab, rang-barang, hatto realistik asarlar yaratishni o‘zlashtirdi. Koenning ishlanmasi SIning avtonom ijodkorlik holatini modellashtirish orqali mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini namoyish etdi.

Arnolfini seriyasi, 1983-yil, plotter rasm, 60 × 80 sm

1970-yillarda SIning rivojlanishi sezilarli darajada sekinlashdi. Bu “sun’iy intellekt qishi” davri kelishiga sabab boʻldi. Taraqqiyotning yo‘qligi moliyalashtirishning kamayishi va texnologiyalarga nisbatan tanqidning kuchayishiga olib keldi. 1980-yillarda ekspert tizimlari va Yaponiyaning o‘n yillik keng ko‘lamli “Beshinchi avlod kompyuter tizimlari” loyihasi kabi yutuqlar tufayli qayta tiklanish davri boshlandi. 1990- va 2000-yillarda kompyuterlar arzonlashdi, tezlashdi, ommabop bo‘ldi. Xotira sig‘imi oshdi, internetning paydo bo‘lishi esa juda katta hajmdagi ma’lumotlardan foydalanish imkonini berdi. IBM kompaniyasining shaxmat boʻyicha kompyuter tizimi Deep Blue oʻyinda Garri Kasparov (shaxmat bo‘yicha jahon chempioni) ustidan g‘alaba qozondi. Shuningdek, Jeopardy! teleko‘rsatuvida eng yaxshi ishtirokchilarni mag‘lub etgan yana oʻsha IBM kompaniyasining tabiiy tildagi sun’iy intellekti Watson sohadagi muhim qadam bo‘ldi. SI fanning turli sohalari, jumladan, matematika, muhandislik va iqtisodiyotda keng ko‘lamdagi vazifalarni bajara olish qobiliyatini ko‘rsatdi.

2010-yillarda SI rivojlanishining yangi bosqichi 1980-yillardagi fundamental tadqiqotlarga asoslangan neyron tarmoqlar va mashinaviy ta’limni ta’minladi. Neyron tarmoqlari bu — inson miyasi faoliyatiga taqlid qiluvchi hamda kiruvchi ma’lumotlar asosida o‘qiydigan hamda o‘zgara oladigan kompyuter tizimlari. Bu texnologiya tasvir va nutqni tanib olish, tabiiy tilni qayta ishlash kabi sohalarda taraqqiyotga olib keldi va, ayniqsa, SI san’atiga ta’sir ko‘rsatdi. Chuqur o‘qitish shakllaridan biri bo‘lgan generativ-bahslashuv tarmoqlari (GAN) Yan Gudfellou va uning hamkasblari tomonidan 2014-yilda ishlab chiqildi. GAN yuqori darajada batafsil murakkab tasvirlarni yaratish uchun bir vaqtning o‘zida o‘qitiladigan ikkita neyron tarmog‘idan iborat. Taxminan 2017-yildan boshlab rassomlar o‘z ijodida GANʼni qo‘llay boshladi va ikkita turli yondashuvni namoyish etdi.

Robbi Barrat va Mario Klingemann kabi mualliflar o‘z asarlarini yaratishda katta hajmdagi internet ma’lumotlaridan foydalandi. Boshqalar, masalan, Xelena Sarin va Devid Yang kichikroq masshtabni afzal ko‘rdi va mashinaviy oʻqitish uchun o‘z rasmlari yoki fotosuratlarini tanladi. Klingemanning 2017-yildagi “Qassobning o‘g‘li” asari san’atda GANʼdan foydalanishning ilk namunasidir. Rassom neyrotarmoqlar inson tanasini qanday idrok qilishini namoyish qilish uchun SIga chizilgan odamchalarni internetdagi juda ko‘p tasvirlar asosida rasmlarga aylantirishni o‘rgatdi. Yangning 2018-yildagi “Tabiatni o‘rganib” turkumi ma’lumotlarni tanlab olishdagi shaxsiy yondashuvga misol bo‘ladi. Rassom SIni inson darajasiga yaqinlashtirish uchun mashinalarni o‘zining fotosuratlari kabi kichik ma’lumotlar to‘plami yordamida oʻqitdi. Xelena Sarin SIga kiritiladigan ma’lumotlar sifatida o‘z akvarel, sketch va gastronomik fotosuratlaridan foydalangan “SIning qandolat do‘koni” asari uning noyob yondashuvini namoyon etadi. Rassomning uslubi SIni boshqarish va o‘qitishni qamrab olib, uning badiiy qarashlarini yanada aniqroq aks ettirish imkonini beradi.

“Qassobning o‘g‘li”, 2017-yil, qog‘ozdagi jikl bosma, 80 × 57 sm

“Tabiatni o‘rganib” turkumidan, 2018-yil, qog‘ozdagi badiiy bosma, 30 × 30 sm

“SIning qandolat do‘koni”, 2018-yil, qog‘ozdagi badiiy bosma, 20 × 20 sm

2018-yil ijodiy faoliyatda GANʼdan foydalanish an’anaviy san’at olamining e’tiborini tortdi. Fransuzlarning Obvious jamoasi tomonidan yaratilgan “Edmon de Belami portreti” Christie’s auksionida 432 000$ ga sotildi va SI san’ati tarixida muhim bosqich bo‘ldi. Ham an’anaviy bekgraundga ega, ham rivojlanayotgan yangi media sohasidagi ko‘plab rassomlar SI imkoniyatlarini o‘rgana boshladi. Ular orasida 2019-yilda nufuzli Venetsiya biyennalesida o‘zining Power Plants videoinstallyatsiyasini namoyish etgan yangi media rassomi Xito Shtayyerl ham bor edi. Mazkur ishida u mavjud bo‘lmagan o‘simliklarning bir qator obrazlarini yaratish uchun neyron tarmoqlaridan foydalanib, raqamli dunyoga tanqidiy qarash va texnologiyalar rivojlanishining ijtimoiy oqibatlari haqida fikr yuritishni taklif qildi. Bu asarning bunday mashhur sahnada paydo bo‘lishi zamonaviy san’atda SIning ahamiyati ortib borayotganini ta’kidlaydi. Bu davrda kompaniyalar SI salohiyatini anglab yetib, uning tadqiqotlariga sarmoya kiritishni boshladi. Xususan, yetakchi texnologik gigant Google kompaniyasi 2015-yilda Aleksandr Mordvinsev tomonidan ishlab chiqilgan DeepDream’ni takomillashtirishga katta hissa qo‘shdi. DeepDream — tasvirlardagi patternlarni ajratib va ularni o‘zgartirib, suratlarga afsonaviy, deyarli psixodelik ko‘rinish beradigan algoritm. 2020-yilda OpenAI tomonidan taqdim etilgan CLIP chuqur o‘qitish algoritmi ham SI san’atiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. CLIP matn va tasvirlar o‘rtasida murakkab o‘zaro aloqalarni o‘rnatish orqali SIga matnli ko‘rsatmalar asosida san’at asarlarini yaratish imkonini beradi. E’tiborli yangiliklardan yana biri — piksellarning tasodifiy patternlarini mantiqiy ravishda yaxlit tasvirlarga aylantiruvchi diffuzion modellar boʻldi.

“Edmon de Belami portreti”, 2018-yil, boʻzga purkama bosma, 70 × 70 sm

GAN va diffuzion modellar postfotografiya janrining transformatsiyasida muhim rol o‘ynadi. Bu yo‘nalish raqamli operatsiyalar va ko‘pincha SIdan foydalangan holda an’anaviy fotografiya chegarasidan chiqdi. 2020-yilda Ganbrud nomi bilan ham tanilgan niderlandiyalik fotograf Bas Uterveyk SI yordamida fotokamera ixtiro qilinishidan oldin yashagan tarixiy shaxslarning portretlarini yaratdi. Shu tariqa an’anaviy mediadan postfotografiyaga o‘tdi. Uning eng mashhur asarlaridan biri Iso portreti bo‘lib, uni yaratish uchun madaniy, tarixiy va arxeologik tarkibiy qismlar hamda neyrotarmoqlarni birlashtirdi. Bu janrning yana bir taniqli rassomi Rupe Raynisto bo‘lib, u ham nostalgik, ham futuristik tasvirlarni yaratish uchun maxsus o‘qitilgan diffuzion modellar va an’anaviy fotografiyaning vizual tilidan foydalandi. Bu rassomlarning barchasi SI imkoniyatlaridan foydalangan holda an’anaviy usullar imkon bermaydigan tadqiqotlarni olib borishi va o‘z g‘oyalarini aks ettirishi mumkin. So‘nggi bir necha yil ichida SI sohasidagi tadqiqotlar jadal rivojlandi. Bu texnologiya virtual yordamchilar, reklamada ishlatilishi va ChatGPT kabi til modellari tufayli kundalik hayotimizga kirib keldi. Xuddi shunday tendensiya san’atda ham kuzatilmoqda: DALL-E, Stable Diffusion va Midjourney kabi platformalar tasvirlarni matnli ko‘rsatmalar asosida yaratadi va bu ijodni ommabop qiladi.

 Excessize turkumidan Emergent Culture asari, 2022

SI san’ati unga bo‘lgan skeptik munosabatga qaramay, nufuzli institutlar tomonidan tan olindi va ma’qullandi. Ko‘pgina muzeylar, jumladan, Los Anjeles okrugi San’at muzeyi, Parijdagi Pompidu markazi va Nyu Yorkdagi Zamonaviy san’at muzeyi bu kabi asarlarni o‘z kolleksiyalariga kiritdi. SI san’ati muzeylardan tashqarida ham – Venetsiya biyennalesi va Art Basel kabi turli san’at yarmarkalarida e’tirof etildi. Mashhur kimoshdi savdo uylari, masalan, Christie’s va Sotheby’s bu kabi asarlarni taqdim etib, janrni yanada qonuniylashtirdi. Bir paytlar fotografiya bilan bo‘lgani kabi SI san’ati ham o‘zini ijodiy ifoda etish shakllarini o‘zgartiruvchi zamonaviy san’at yo‘nalishi sifatida to‘liq tan olinish yo‘lida odimlamoqda.

Manba: От технологического прорыва к искусству: история изображений, созданных с помощью ИИ