Boshqalar

Birinchi dasturchi: kim kasbga asos solgan?

Gap nima haqida? Har qanday faoliyat sohasini oʻrganayotganda, unga asos solgan inson haqida bilish doim qiziq. Shuning uchun birinchi dasturchi kim boʻlgani haqidagi savol behuda emas va uning javobi ushbu ilm-fan sohasining mohiyatini ochib beradi.

Nimaga eʼtibor berish kerak? Bunda nafaqat birinchi dasturchining ismi sharifi, balki undan keyingilarniki ham muhim. Masalan, bu sohaga katta hissa qoʻshgan dasturlash tilini kim ixtiro qilgan?

Maqolada quyidagilar hikoya qilinadi:

  • Tarixdagi birinchi dasturchi

  • Birinchi erkak dasturchi

  • Oʻz dasturlash tilini yaratgan birinchi dasturchi

  • Dasturlash sohasida muhim oʻrin tutgan kishilar

Tarixdagi birinchi dasturchi

Shunisi qiziqki, insoniyat tarixidagi birinchi dasturchi — ayol boʻlganini hamma ham bilmaydi. Ada Lavleys — 1815-yilda tavallud topgan, taniqli ingliz shoiri Jorj Bayronning qizi va Anna Izabella Milbenk aslzodalar nasabi vakili bolaligidan matematikaga qiziqqan.

Bunga Ada Bayron (Lavleys) ning juda oʻqimishli va raqamlar ilmiga ishtiyoqmand boʻlgan onasi hissa qoʻshgan. Darhaqiqat, qizning ota-onasi u tugʻilganidan keyin darhol ajrashgan va Ada voyaga yetganida ham otasi bilan uchrashmagan.

Tarixdagi birinchi dasturchi

Aslzodalar nasabiga mansubligi va gʻayrioddiy qobiliyatlari tufayli 18 yoshli Adaning yaqin ijtimoiy doirasida oʻsha davrning koʻplab taniqli odamlari — Maykl Faradey, Avgust de Morgan, Charlz Dikkens, Aleksandr fon Gumboldt boʻlgan.

Hisoblash mashinasi ixtirochisi Charlz Bebbij bilan kechgan uchrashuv isteʼdodli qiz hayotidagi eng muhim va ahamiyatli voqea boʻldi. Matematika professori haqli ravishda birinchi kompyuter ixtirochisi deb hisoblanadi, chunki u raqamlarni 20 ta belgigacha aniqlikda hisoblay oladigan hisoblash mashinasini yaratishga muvaffaq boʻldi.

Bebbij yosh Adaning bilimlari chuqurligidan hayratda qolgan, u bilan muntazam yozishmalar olib borgan va hatto unga hamkorlikni taklif etgan. Professorning taʼsiri yosh isteʼdodli qizga oʻz hayotini matematikani oʻrganishga bagʻishlash istagining kuchayishiga yordam bergan.

Erta nikoh va uchta farzand Ada Bayron (turmush qurgandan keyin — Lavleys) ga ilmiy izlanishlarni davom ettirishiga toʻsqinlik qilmadi. Bundan tashqari, turmush oʻrtogʻi rafiqasining ishiga ijobiy munosabatda boʻlib, maslahatlari bilan matematikaga boʻlgan ishtiyoqini qoʻllab-quvvatlagan. Aynan Uilyam King (graf Lavleys) Adaga bu ayolni dunyodagi birinchi dasturchi deb hisoblash imkonini bergan eng muhim ishini tarqatishda yordam bergan.

Ushbu yagona asar professor Bebbijning maʼruzasi asosida yaratilgan. Ada Lavleys uni fransuz tilidan ingliz tiliga tarjima qilgan va tarjimani taniqli tahliliy mashina ixtirochisining nutqidan uch baravar koʻp hajmdagi sharhlar bilan toʻldirgan.

Professorning maʼruzasiga izohlar yaratish uchun Adaning bir yildan koʻproq vaqti ketdi. Tadqiqotchi oʻz sharhlarida hisoblash texnikasining keng salohiyati va imkoniyatlarining insoniyat taraqqiyotiga taʼsirini tasvirlab berdi. Bundan tashqari, oʻsha paytda tahliliy mashinaning oʻzi hali mavjud emasdi, chunki Bebbij uni qurish uchun mablagʻ topa olmagandi.

Ada Lavleys professorning gʻoyasi bilan tanish edi xolos va uning asosida Bernulli sonlarini hisoblash algoritmini — kompyuterda bajarish uchun maxsus yaratilgan birinchi dasturni taʼriflab berdi. Shu bilan birga, tadqiqotchi matematika tarixida birinchi marta dasturlashning fundamental tushunchalari — “sikl”, “katak”, “taqsimlovchi karta” va boshqa atamalardan foydalandi.

Birinchi ayol dasturchi oʻz ishining 52-sahifasida tahliliy mashinaning xususiyatlarini tasvirlab bergan va uni amalda qoʻllash imkoniyatlarini yaqqol misollarda keltirib bergan. Shu bilan birga, mashina nafaqat hisob-kitoblarni amalga oshirishi, balki har qanday musiqiy asarlar yoki inson asab tizimi kabi murakkab modellarni yaratishi mumkinligiga Adaning ishonchi komil boʻlgan.

Yosh tadqiqotchi oʻzining barcha ilgʻor gʻoyalarini batafsil tasvirlashga va amalga oshirishga ulgurmagan, chunki u 36 yoshida mashhur otasining taqdirini takrorlab, vafot etgan.

Birinchi dasturlash tillaridan biri birinchi ayol dasturchi — Ada Lavleys (Bayron) sharafiga Ada deb nomlangan.

Birinchi erkak dasturchi

Britaniyalik olim Moris Vinsent Uilks 1913-yilda Dadlida dunyoga kelgan. Taʼlim olish vaqti kelganida, ota-onasi uni Stoubrijdagi qirol Edvard VI kollejiga yuborgan va u yerda kimyo oʻqituvchisi Morisda havaskorlar radiosiga qiziqish uygʻotgan.

1934-yilda Uilks turli vaqtlarda oʻnga yaqin boʻlajak Nobel mukofoti laureatlari tahsil olgan Kembrijdagi Avliyo Ioann kollejini tamomlagan. Keyin Kembrij universitetiga oʻqishga kirgan va uni bitirayotganda radiotoʻlqinlarning ionosferada tarqalishi mavzusida dissertatsiya himoya qilgan. Kembrij universitetining matematika laboratoriyasiga assistent etib tayinlangan, keyinchalik esa yangi hisoblash laboratoriyasini tashkil etishda ishtirok etgan.

Ikkinchi jahon urushi yillarida, 1939-yildan 1945-yilgacha u ittifoqchilarning amaldagi armiyasi tarkibida boʻlib, radiolokatsiya muhandisi sifatida xizmat qilgan. Armiyadagi xizmatdan soʻng Uilks 1945-yilning sentyabr oyida Kembrijga, ammo endi Matematika (keyinchalik kompyuter) laboratoriyasi direktori lavozimiga qaytib kelgan. Olim u yerda 1980-yilgacha ishlagan.

1946-yilning may oyida Uilksning qoʻliga Jon fon Neymanning EDVAC nomli kompyuter yaratish toʻgʻrisidagi hisobotining nusxasi tushib qoladi. U bir kechada hisobot bilan tanishib chiqqan va kompyuter texnologiyalari rivojlanishi aynan shu yoʻldan borishini anglagan.

U hamkasbining ishiga shunchalik qiziqib qolganki, hatto elektron raqamli kompyuterlarni loyihalash mavzusini oʻrganib chiqqan va Murning Elektrotexnika maktabidagi shu mavzu boʻyicha maʼruzalar turkumiga yozilgan. Bu voqea Moris Uilksning olim sifatidagi hayotida eng muhim voqealardan biriga aylangan. Buni Uilksning soʻzlari ham tasdiqlaydi: “Hayotimdagi eng muhim voqea 1946-yilda sodir boʻldi…

Men kompyuterlar boʻyicha oʻquv kursini tinglashga muvaffaq boʻldim va bu menda kuchli taassurot qoldirdi. Ilgari hech qachon bunday narsa boʻlmagan va oʻsha paytda Murning maktabi hamda kompyuter texnologiyalarining boshqa tashabbuskorlari yutuqlaridan kam sonli odam xabardor boʻlgan”. Oʻqishdan qaytgach, Uilks oʻzining shaxsiy kompyuterini yaratishga qaror qilgan. Aytish mumkinki, uning loyihasi fon Neymanning gʻoyasini takrorlaydi, ammo olim unda oʻz tasavvuridagi kompyuter dasturiy taʼminotini amalga oshirgan va insoniyat tarixidagi birinchi dasturchilardan biriga aylangan.

Uilks kodlashning bir va nollardan iborat ikkilik sanoq tizimiga nisbatan qulayroq kodlash usulini yaratish ustida ishlagan. Yangi kodlar qisqa inglizcha soʻzlardan iborat boʻlib, har bir buyruq lotin alifbosining bosh harfi bilan belgilangan. Shunday qilib, ayirish amali S harfi bilan, mashinani toʻxtatish — Z, maʼlumotni xotiraga uzatish esa T harfi bilan belgilangan.

Olim kompyuterlar taraqqiyotiga mnemonikadan tashqari yanada muhim bir yangilik — quyi dasturlar kutubxonasini kiritdi. Bu ixtiro paydo boʻlishidan oldin olimlar har safar yangilarini yaratmaslik uchun quyi dasturlarni yondaftarga kiritgan. Biroq bu qaydlardan foydalanishda bir qator qiyinchiliklarni keltirib chiqargan va jarayon avtomatlashtirishni talab qilgan.

Moris quyi dasturlarning yagona kutubxonasi hamda ularni avtomatik ravishda kompyuter xotirasiga joylashtiradigan va qisqa buyruq bilan faollashtiradigan algoritmni yaratib, bu jarayonni optimallashtirishga muvaffaq boʻlgan.

XX asr oʻrtalarida Moris Uilks boshchiligidagi olimlar jamoasi EDSAC kompyuterining ikkinchi versiyasi — EDSAC–2ʼni ishlab chiqishga kirishdi. Bu mashinani yaratishda dasturlash prinsipi qoʻllangan, bunda kompyuter mashina kodi shaklida yozilgan buyruqlar yordamida boshqariladi.

Yanada tushunarliroq qilib aytganda, endi ishlab chiquvchilar apparat qismini emas, balki noldan texnik uskunalar yaratmasdan, kompyuter ishini oʻzgartirishga yordam beradigan yangi dasturiy taʼminotni tuzdi.

Oʻz dasturlash tilini yaratgan birinchi dasturchi

Birinchi boʻlib dasturlashtiriladigan kompyuter va ilk dasturchilar tilini yaratgan kishi hisoblash texnikasi olamiga tasodifan kirib kelgan. Yaratish va tasviriy sanʼatga boʻlgan qiziqishi Konrad Suzeni Germaniya oliy texnik maktabining arxitektura va fuqarolik qurilishi fakultetiga yetakladi. U talabalik davrida yoʻl va binolar qurilishini hisoblashda koʻplab chiziqli tenglamalarni yechishga majbur boʻlgan.

Oʻsha paytda mavjud boʻlgan hisoblash vositalari yordamida buni amalga oshirish juda qiyin boʻlgan. Bundan tashqari, bu deyarli barcha boʻsh vaqtni band qilgan. Yosh ixtirochi aynan oʻsha paytda hisoblash jarayonini yengillashtirishga yordam beradigan oʻz hisoblash mashinasini yaratish haqida oʻylagan.

Mexanika va hisoblash texnikasi sohasida zarur tajribaga ega emasligiga qaramay, Suze mashina prototipini ishlab chiqish ustida ish boshlagan. Yigitcha oʻz gʻoyasini ota-onasining xonadonidagi mehmonxonaning deyarli butun maydonini egallab amalga oshirgan. Mexanik qurilmani ishlab chiqish ikki yil davom etgan va bu mashina ikkilik kod asosida ishlashi mumkinligi, ammo u hali mukammal emasligini anglashga olib kelgan.

Boshlangan Ikkinchi jahon urushi oqibatida olim tadqiqotlarini toʻxtatishga majbur boʻlgan va Qurolli kuchlar safiga kirib, jangovar harakatlarda ishtirok etgan. Ammo koʻp oʻtmay Suze maxfiy ishlanmalar olib borilgan aviatsiya institutiga oʻtkazilgan. Urush paytida hamkasblariniki kabi Konrad Suzening ishlari ham maxfiylashtirilgan, tajriba almashish qiyin boʻlgan.

Bunday yakkalik olimning kompyuter prototipi oʻz dasturiy boshqaruvi bilan jihozlanishi kerakligini anglashiga toʻsqinlik qilmagan. Shunday qilib 1942-yilda dunyodagi birinchi yuqori darajali dasturlash tili boʻlgan Plankalkyul paydo boʻlgan. Rus tiliga tarjima qilinganda bu “rejalashtirish hisobi” maʼnosini bildiradi. Konrad Suze uni oʻzining Z4 kompyuterini dasturlash uchun yaratgan, ammo soʻnggi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, u oʻsha paytdagi shunga oʻxshash boshqa kompyuterlarda ham qoʻllangan boʻlishi mumkin.

Afsuski, tadqiqotchining ishlari umumiy dasturlashning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatmadi. Gap shundaki, ishlari uzoq vaqt davomida ommadan sir tutilgan va faqat 1972-yilda nashr etilgan, Plankalkyul esa ishlaydigan holatga yanada kechroq — 2000-yilda keltirilgan. Suzening tadqiqotlari zamondoshlariga darhol oshkor qilinganda, bu dasturlashga qanday taʼsir qilishini bugungi kunda faqat taxmin qilish mumkin.

Biroq Konrad Suze dasturchilarning birinchi tili asoschisi boʻlgani asrlar davomida inkor etib boʻlmaydigan haqiqat sifatida qoladi.

Dasturlash sohasida muhim oʻrin tutgan kishilar

  • Alan Tyuring. Angliyalik matematika dahosi, Ikkinchi jahon urushi qahramoni, Kapcha testi (inglizchada CAPTCHA — Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart) muallifi

Alan Tyuring tomonidan 1950-yilda taklif etilgan tajriba kompyuterning “fikrlash” qobiliyatini baholashdan iborat edi. Sunʼiy intellektning qobiliyati darajasini aniqlashga yordam beradigan test Tyuring testi nomi bilan tanilgan. Uning soddalashtirilgan versiyasi esa oxirgi foydalanuvchini (shaxs yoki kompyuter) aniqlashga moʻljallangan Kapcha testi asosini tashkil etgan.

  • Xedi Lamarr. Gollivud kino yulduzi, Wi-Fi ixtirochisi

Xedi Lamarr Ikkinchi jahon urushi davrida “ishchi chastota sakrashining tarqalish spektri” (Frequency Hopping Spread Spectrum) nazariyasini ishlab chiqdi. Urush paytida kengaytirilgan chastota spektri konsepsiyasini hayotga tatbiq etishning imkoni boʻlmagan, u koʻp yillarga maxfiylashtirilgan va muzlatilgan. Biroq Xedi Lammar patentidan maxfiylik muhri olib tashlanganidan soʻng texnologiya Bluetooth va Wi-Fi simsiz tarmoqlarini rivojlantirishga asos boʻlgan.

  • Greys Xopper. AQSh floti kontr-admirali va oʻz dasturlash tilini yaratgan birinchi ayol dasturchi

“Dasturiy taʼminot malikasi”, “ajoyib Greys”, “Kobol buvi” — Qoʻshma Shtatlar harbiy-dengiz floti aʼzosi va isteʼdodli tadqiqotchi boʻlgan Greys Xopperni shunday deb atashgan. U ingliz tiliga asoslangan dasturlash tilini yaratishni taklif qilgan va 1952-yilda birinchi yuqori darajali dasturlash tillaridan biri boʻlgan COBOLʼni ishlab chiqishga rahbarlik qilgan.

  • Ken Tompson. Buyuk dasturchi va B dasturlash tili ixtirochisi

Ken Tompson buyuk xaker nomini olgan tarixdagi birinchi dasturchilardan biri. U B dasturlash tilini (C dasturlash tilining ajdodi) ishlab chiqqan va UNIX operatsion tizimini yaratgan.

  • Niklaus Virt. Shveytsariyalik informatik, kompyuter texnologiyalari sohasidagi eng taniqli nazariyotchilardan biri

Niklaus Virt — dunyoga mashhur dasturchi, Paskal, Oberon, Modula-2 tillari yaratuvchisi, kompyuter fanlari professori, informatika va dasturlash tillarini ishlab chiqish sohasidagi koʻplab asarlar muallifi.

  • Adel Goldberg. Gʻoyalari Stiv Jobsni ilhomlantirgan birinchi ayol dasturchi

Adel Goldberg informatika sohasi olimasi. Uning konsepsiyalari foydalanuvchilar uchun grafik interfeyslarni ishlab chiqishga asos boʻlgan. U obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash sohasidagi faoliyati va Stiv Jobsni MacOS foydalanuvchi interfeysini yaratishga ilhomlantirgan gʻoyalari bilan mashhur.

  • Stiv Voznyak. Apple kompaniyasining boshida turgan kompyuter dahosi, elektronika injeneri

Stiv Voznyak — Stiv Jobs bilan birgalikda serdaromad Apple kompyuter kompaniyasini yaratgan amerikalik ixtirochi. Stiv Voznyak birinchi shaxsiy kompyuterlarni loyihalagan. Shuningdek, u bir nechta qurilma uchun universal masofadan boshqarish pulti gʻoyasini ishlab chiqqani bilan ham mashhur.

  • Donald Knut. Dunyodagi birinchi zamonaviy kompyuter dasturchilaridan biri

Donald Knut “Informatika injili” — informatikadagi eng muhim algoritmlarga bagʻishlangan kitob muallifi. Uning toʻrt jilddan iborat “Dasturlash sanʼati” kitobi butun hayoti mazmuniga aylandi. U WEB va CWEB dasturlash tizimlari, shuningdek, TeX kompyuterda sahifalash tizimi — har qanday foydalanuvchiga murakkab kitoblarni tez va qulay yaratish imkonini beradigan bepul dasturiy taʼminotni yaratdi.

  • Radiya Perlman. Ommaviy tarmoqlarni yaratgan ayol dasturchi

Radiya Joy Perlman — tarmoq injeneri, ixtirochi. Asosiy vazifasi bir yoki bir nechta tarmoq koʻpriklarini oʻz ichiga olgan Ethernet tarmogʻining ishlashini qoʻllab-quvvatlaydigan STP kanal protokoli gʻoyasi unga tegishli.

  • Jeyms Gosling. Olim, Java dasturlash tili va platformasi asoschisi

Jeyms Gosling veb-ilovalarni yaratuvchilar orasida eng keng tarqalgan dasturlash tillaridan biri — Javaʼni yaratgan.

  • Byorn Straustrup. Dasturchi, AQSh Milliy muhandislik akademiyasi aʼzosi

Byorn Straustrup — daniyalik dasturchi, bugungi kunda eng muhim dasturlash tillaridan biri boʻlgan C++ muallifi. Straustrup bu dasturlash tilini ixtiro qilgan paytdan boshlab, u dunyodagi eng koʻp ishlatiladigan dasturlash tiliga aylangan va shu sababli muallif turli kompyuter hamjamiyatlarining bir nechta mukofotlariga sazovor boʻlgan.

  • Gvido van Rossum. Taniqli dasturchi, Python dasturlash tili yaratuvchisi

Gollandiyalik dasturchi Gvido van Rossum dasturchilarning ish unumdorligini oshirish va kodni oʻqishni osonlashtirishga qaratilgan minimalistik sintaksisni hisobga olgan holda Python dasturlash tilini yaratgan. Python haqli ravishda JavaScriptʼdan keyingi eng mashhur dasturlash tili hisoblanadi.

Shubhasiz, dasturlash sanʼati paydo boʻlganidan beri ham erkaklarni, ham ayollarni oʻziga jalb etgan. Bundan tashqari, kompyuter texnologiyalari sohasida axborot texnologiyalari bilan bogʻliq boʻlmagan turli kasb egalari ham iz qoldirgan. Ularning yutuq va ishlanmalari izlanuvchan aql, tadqiqotga boʻlgan ishtiyoq va nomaʼlum narsalarni oʻrganish istagi natijasidir.

Manba: Первый программист: кто положил начало профессии

Mohirdev Telegram

Telegram kanalimizga obuna bo’lishni unutmang

Obuna bo'lish
GeekBrains

GeekBrains