Maktabning ilk kunlari: qanday qilib samarali dars oʻtish mumkin?

Garri va Rozmari Vongning “Maktabning ilk kunlari: qanday qilib samarali dars oʻtish mumkin?” kitobi o‘qituvchilarga, ayniqsa, sohani endi boshlaganlarga moʻljallangan keng qamrovli qoʻllanmadir. Bu kitob darsga tayyorgarlik, sinf menejmenti va yuqori kutilmalarning o‘quvchilar muvaffaqiyatini oshirishda qanday muhim rol oʻynashini tushunishga yordam beradi. Kitob amaliyotga asoslangan. U o‘quv yilini to‘g‘ri boshlash, sinfni samarali boshqarish va uyushgan, qo‘llab-quvvatlovchi muhitda ta’lim berish bo‘yicha bosqichma-bosqich maslahatlar beradi.

Mualliflarning ta’kidlashicha, o‘qituvchilar maktabning birinchi kunlarida nima qilishi yilning qolgan qismidagi harakatlarini belgilaydi. Ushbu kitobdagi strategiyalar aniq dars tartiblarini yaratishdan ijobiy ta’lim muhitini rivojlantirishga qadar asqotadi. U o‘qituvchilar ishini yanada samarali qilish, o‘quvchilarning yutuqlarini oshirish, sinfda hurmat va mas’uliyat madaniyatini shakllantirishga qaratilgan.

A bo‘lim. Asosiy tushunchalar. O‘qituvchi

Kitob muvaffaqiyatli o‘qituvchilarning xususiyatlarini o‘rganish bilan boshlanadi. O‘qitishdagi muvaffaqiyat esa darsga tayyorgarlik va sinf menejmenti bilan bilan yuzaga keladi. Opa-ukalarning ta’kidlashicha, puxta tayyorlangan, tartibli va muntazam harakatdagi o‘qituvchi o‘quvchilar o‘zini xavfsiz, qo‘llab-quvvatlanadigan va o‘rganishga motivatsiya beradigan muhitni yaratishi mumkin.

1. Maktabdagi birinchi kunning ahamiyati

Vongning ta’kidlashicha, oʻquv yilidagi birinchi kun yil davomidagi eng muhim kundir. O‘qituvchining shu kunni qanday boshqarishi o‘quv yilining qolgan qismida muvaffaqiyatga erishishi yoki yoʻqligini hal qiladi. Ilk kunlarni tartibli jarayonlar va kun tartibining aniq rejasi bilan boshlagan o‘qituvchilar yilni muvaffaqiyatli o‘tkazish ehtimoli ko‘proq. Vong o‘qituvchilarga darsning birinchi kunidan boshlab o‘quvchilar sinfga kirgandan to chiqib ketgunicha nima sodir bo‘lishini aniq aytib berishini taklif qiladi.

“Samarali o‘qituvchilar xuddi o‘yinga tayyorgarlik ko‘rayotgan murabbiylar kabi maktabning birinchi kuni qanday boʻlishini oʻzi uchun avvaldan yozib oladi. Masalan, o‘qituvchi kunni o‘quvchilarni eshik oldida kutib olish, joylarini koʻrsatish va oʻquvchilar darhol boshlashi mumkin bo‘lgan ʻqo‘ng‘iroqchaʼ mashg‘uloti bo‘yicha ko‘rsatmalar berish bilan yoʻlga qoʻyishi mumkin. Bu boshidanoq struktura va aniq maqsadli muhitni yaratadi”.

2. Samarali o‘qituvchilarning xususiyatlari

Opa-uka Vonglarning fikriga ko‘ra, samarali o‘qituvchilarning uchta asosiy xususiyati mavjud. Ular o‘quvchilarning muvaffaqiyatiga nisbatan ijobiy kutilmalarga ega. Mahoratli sinf boshqaruvchisi va darslarni rejalashtirishda usta boʻladi. Ushbu uchta xususiyat o‘qitishni rag‘batlantiradigan va chalgʻituvchi omillarni minimallashtiradigan sinf muhitini yaratish uchun muhimdir.

Ijobiy kutilmalar. Samarali o‘qituvchilar barcha o‘quvchilar muvaffaqiyatga erishishga qodirligiga ishonadi. Ular bu ishonchni o‘quvchilarga yetkazadi, muvaffaqiyatga erishish va motivatsiya olish madaniyatini yaratadi. Vong o‘quvchilar o‘z o‘qituvchisining talablari darajasiga ko‘tarilishiga urgʻu beradi. Agar o‘qituvchilar o‘quvchisining qobiliyatiga ishonsa va bu ishonchni muntazam ravishda ularga ham yuqtirsa, bolalar muvaffaqiyatga erishishi ehtimoli ko‘proq bo‘ladi.

Sinfxonasini boshqarish. Sinfxonasini boshqarish o‘qituvchi rivojlantira oladigan eng muhim ko‘nikmalardan biridir. Vongning ta’kidlashicha, bir vaqtda o‘quvchilar, sinf, vaqt va materiallarni samarali nazorat qilish qobiliyati samarali o‘qituvchilarni boshqalardan ajratib turadi. Yaxshi boshqariladigan sinf bu – o‘quvchilar ulardan nima kutilishini biladigan, tartib-qoidalarga rioya qiladigan va o‘rganish bilan faol shug‘ullanadigan sinf.

Dars mahorati. Samarali o‘qituvchilar o‘quvchilarga materialni o‘zlashtirishga yordam berish uchun o‘z darslarini loyihalashtiradi. Bu aniq maqsadlarni belgilash va ularga javob beradigan sifatli ta’limni taqdim etish, o‘quvchilarning dars mazmunini o‘zlashtirishini baholash demakdir.

“Mualliflar yilni sinfga kirishdan tortib vazifalarni topshirishgacha bo‘lgan hamma narsa uchun aniq tartiblarni o‘rnatish orqali boshlaydigan o‘qituvchiga misol keltiradi. Bunday o‘qituvchida o‘quvchilar kelishidan oldin sinfxonasini boshqarish rejasi mavjud boʻladi. Ular maktabning dastlabki bir necha kunini o‘quvchilarga ushbu tartiblarga rioya qilishni o‘rgatishga sarflaydi. Natijada sinfxonasining minimal uzilishlarsiz ravon oʻrganilishi ta’minlanadi”.

3. Muvaffaqiyatli yilga tayyorgarlik

Vonglar o‘quv yili boshlanishidan oldin tayyorgarlik ko‘rish muhimligini ta’kidlaydi. Ular o‘qituvchilarga o‘z sinflarini tashkil qilish, darslarni rejalashtirish va sinf boshqaruvining har bir jihati haqida o‘ylashga vaqt ajratishni maslahat beradi. Ushbu tayyorgarlik o‘qituvchining yuzaga keladigan har qanday qiyinchiliklarni yengishga tayyorligini ta’minlaydi va muvaffaqiyatli yil uchun zamin yaratadi.

“Maktabning birinchi kunidan oldin samarali ishlaydigan o‘qituvchi sinfxonasini yuqori darajada tartibga solishi mumkin. Natijada barcha materiallardan foydalanish oson, chalg‘ituvchi narsalarni kamaytirish uchun o‘rindiqlar tartiblangan boʻladi va vizual vositalar yoki plakatlar ham sinfdagi kutilmalarni kuchaytiradi. Shuningdek, ularda birinchi kunning ssenariysi o‘zlarini qanday tanishtirishi, qanday tartiblarni o‘rgatishi va talabalar qanday ishlarni bajarishi kerakligiga qadar masalalarni oʻz ichiga oladi”.

B bo‘lim. Ijobiy kutilmalar

Kitobning ikkinchi bo‘limida o‘quvchilarning muvaffaqiyati uchun ijobiy umidlarga ega bo‘lishning ahamiyati haqida so‘z boradi. Mualliflarning ta’kidlashicha, o‘quvchilarga ishonadigan hamda so‘z va harakatlar orqali bu ishonchni barchaga yetkazadigan o‘qituvchilar shogirdlari muvaffaqiyatga erishishga undaydigan sinf muhitini yaratadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilar o‘zlariga qo‘yilgan kutilmalarni qondirishga moyil bo‘ladi. Shuning uchun o‘qituvchilarga yuqori, ammo erishiladigan maqsadlar qo‘yish juda muhimdir.

1. Ijobiy kutilmalar nima uchun muhim

Vongning ta’kidlashicha, o‘qituvchining kutilmalari va o‘quvchilarning yutuqlari o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liqlik mavjud. O‘quvchilarining muvaffaqiyatini kutayotgan o‘qituvchilar ijobiy natijalarni ko‘rish ehtimoli ko‘proq. Aksincha, past umidlarga ega o‘qituvchilar beixtiyor o‘z o‘quvchilarining imkoniyatlarini cheklab qo‘yishi mumkin.

“Misollardan birida o‘qituvchi har bir kunni o‘quvchilarga: “Men bu yil har biringiz buyuk natijalarga erishishga qodir ekaningizga ishonaman”, deb boshlaydi. Ushbu oddiy bayonot kunning kayfiyatini belgilaydi va o‘quvchilarga o‘qituvchisi ularning qobiliyatiga ishonishini eslatadi. Bu esa ularni o‘z imkoniyatlarini sinab ko‘rishga undaydi”.

2. Ijobiy kutilmalarni qanday yetkazish mumkin

O‘qituvchilar o‘z o‘quvchilariga ijobiy umidlarni yetkazib berishining ko‘plab usullari mavjud. Vonglar og‘zaki tasdiqlardan foydalanishni, o‘quvchilarning ishlarini ko‘rsatishni va ularning muvaffaqiyati uchun koʻproq imkoniyatlarni taqdim etishni taklif qiladi. O‘qituvchilar o‘quvchilarning muvaffaqiyatli boʻlishga qodirligi haqidagi xabarni muntazam ravishda mustahkamlash orqali ijobiy, qo‘llab-quvvatlovchi ta’lim muhitini yaratadi.

“O‘qituvchi o‘z sinfida “Yutuqlar burchagi”ni tashkil qilishi mumkin. U yerda o‘quvchilarning eng yaxshi ishlari hamma ko‘rishi uchun e’lon qilinadi. Bu nafaqat o‘quvchilarning yutuqlarini ragʻbatlantiradi, balki har bir o‘quvchi buyuk ishlarni amalga oshirish salohiyatiga ega ekaniga ishora qiladi”.

3. Muvaffaqiyatli boʻlish madaniyatini shakllantirish

Vong o‘quvchilar o‘zini qo‘llab-quvvatlaydigan va muvaffaqiyatga erishishga undaydigan sinf madaniyatini yaratish muhimligini ta’kidlaydi. O‘qituvchilar buni har bir talabaning muvaffaqiyatga qodirligi haqidagi g‘oyani doimiy ravishda mustahkamlash va unga erishish uchun zarur vosita hamda imkoniyatlarni taqdim etish orqali amalga oshirishi mumkin.

“O‘qituvchi sinfda o‘quvchilar akademik va xulq-atvor talablarini qondirgani uchun ball yoki sovgʻalar oladigan mukofotlash tizimini joriy qilishi mumkin. Ushbu tizim erishilgan muvaffaqiyat uchun sezilarli mukofotlarni taqdim etish orqali ijobiy umidlarni mustahkamlashga yordam beradi”.

C bo‘lim. Sinfxona boshqaruvi

Sinflarni boshqarish samarali o‘qitishning asosi hisoblanadi. Vonglarning ta’kidlashicha, sinflarni samarali boshqarishsiz o‘qitish qiyinlashadi va o‘quvchilarning ta’lim olishi yomonlashadi. Sinfxonasini boshqarish deganda o‘qituvchining o‘quvchilarni maksimal darajada o‘rganishi uchun o‘quvchilar, sinfxona, vaqt va materiallarni tartiblash bo‘yicha barcha harakatlari tushuniladi.

1. Jarayonlarning ahamiyati

Vongning ta’kidlashicha, sinfxonasini samarali boshqarishning kaliti o‘quvchilar sinfda qiladigan hamma narsa uchun aniq tartiblarni belgilashdir. Protseduralar o‘quvchilardan nima kutilishini va turli vaziyatlarda o‘zini qanday tutishini bilishga yordam beradi. Agar o‘quvchilar tartib-qoidalarni tushunsa va ularga rioya qilsa, sinf bir tekisda ishlaydi, ta’lim oladi.

“Maktabning birinchi kunida o‘qituvchi sinfga kirish tartibini ko‘rsatishi kerak. Bu o‘quvchilarning shovqinsiz yurishi, paltosini osib qo‘yishi va darhol ilk mashgʻulotlarni boshlashdan iborat bo‘lishi mumkin. Keyin o‘qituvchi o‘quvchilarga bu tartibni mustaqil bajara olguniga qadar mashq qilishni topshiradi”.

2. O‘qitish va mustahkamlash tartiblari

Vong o‘qituvchilarga maktab ta’limining dastlabki bir necha haftasini dars mashg‘ulotlarini mustahkamlash uchun sarflashni maslahat beradi. Yil boshidagi bu sarflangan vaqt uzoq muddatda o‘z samarasini beradi, chunki talabalar kutilmalar bilan tanishadi va ularga doimiy amal qila oladi. O‘qituvchilar kerakli xulq-atvorni modellashtirishi, o‘quvchilarga uni mashq qildirishi va tartiblar to‘g‘ri bajarilganda ijobiy baholashi ham kerak.

“O‘qituvchi maktabning birinchi haftasini o‘quvchilarga mashg‘ulotdan mashgʻulotga qanday o‘tish, qanday yordam so‘rash va tushlikka qanday navbatga turishni o‘rgatishga sarflashi mumkin. Har bir jarayon tushuntiriladi, modellashtiriladi va odatiy holga aylangunga qadar mashq qilinadi”.

3. Xavfsiz, oldindan taxmin qilish mumkin bo‘lgan muhitni yaratish

Vong ta’kidlashicha, talabalar xavfsiz va oldindan aytib berish mumkin bo‘lgan muhitda rivojlanadi. O‘quvchilar ulardan nima kutilishini va kun davomida nima sodir bo‘lishini bilsa, o‘zini xavfsizroq his qiladi, o‘rganishga ko‘proq e’tibor bera oladi. Sinfxonasini samarali boshqarish tartiblarni o‘rnatish va chalgʻituvchi omillarni minimallashtirish orqali ushbu muhitni yaratishga yordam beradi.

“Bir sinfda o‘qituvchi kunduzgi ishlarni tasvirlash uchun vizual jadvaldan foydalanadi. Ushbu jadval ko‘zga ko‘ringan joyda joylashtiriladi va o‘qituvchi kun davomida unga murojaat qiladi. Bu o‘quvchilarga nimani kutish va qachon oʻzgarish sodir bo‘lishini bilishga yordam beradi”.

D bo‘lim. Dars mahorati

Darslarni samarali rejalashtirish va o‘tkazish o‘quvchilarning muvaffaqiyati uchun muhimdir. Vongning ta’kidlashicha, o‘qituvchilar o‘z darslarini aniq maqsadlarni nazarda tutgan holda rejalashtirishi va o‘quvchilarning o‘qishga faol jalb qilinishini ta’minlashi kerak. O‘qituvchilar, shuningdek, o‘quv maqsadlariga javob berishini nazorat qilish uchun oʻquvchilarning bilimini muntazam ravishda baholashi kerak.

1. Mohirlik darslari dizayni

Vong o‘quvchilarning materialni o‘zlashtirishiga yordam beradigan darslarni loyihalash jarayonini koʻrsatgan. O‘qituvchilar darsning o‘quv maqsadlarini aniqlashdan boshlashi va keyin talabalarga ushbu maqsadlarga erishishga yordam beradigan amallarni rejalashtirishi kerak. Dars ustoz yordamida bajariladigan mashgʻulot, mustaqil amaliyot va baholash imkoniyatlarini o‘z ichiga olishi kerak.

“O‘qituvchi matematika darsini maqsadni belgilash bilan boshlashi mumkin: “Bugun biz yuqori darajali tenglamalarni yechishni o‘rganamiz”. Shundan so‘ng o‘qituvchi o‘quvchilarni bir nechta misollar bilan yo‘naltiradi, o‘quvchilarga mustaqil ravishda mashq qilish uchun vaqt beradi va o‘z bilimlarini baholash uchun darsni viktorina bilan yakunlaydi”.

2. Talabalarni ta’limga jalb qilish

Vong dars davomida o‘quvchilarni jalb qilish muhimligini ta’kidlaydi. Bunga turli xil o‘qitish strategiyalari, jumladan, guruh ishlari, amaliy mashg‘ulotlar va muhokamalar orqali erishish mumkin. Maqsad – o‘quvchilar material bilan to‘liq shug‘ullanadigan faol ta’lim muhitini yaratish.

Darsda o‘qituvchi o‘quvchilarni kichik guruhlarda tajriba o‘tkazish uchun jalb qilishi mumkin. O‘qituvchi kerak bo‘lganda yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi va qo‘llab-quvvatlaydi, lekin o‘quvchilarga o‘zlari oʻrganishiga imkon beradi.

3. O‘quvchilar bilimini baholash

Baholash samarali o‘qitishning muhim tarkibiy qismidir. Vong o‘qituvchilarni o‘quvchilarning tushunchasini baholash va o‘z ta’limini shunga mos ravishda o‘zgartirish uchun ham formativ, ham summativ baholashdan foydalanishga undaydi. Formativ baholar, masalan, viktorinalar va “chiqish chiptalari” o‘quvchilarning o‘zlashtirishi haqida darhol fikr-mulohaza bildirishni ta’minlaydi. Testlar va loyihalar kabi yakuniy baholar esa materialning umumiy o‘zlashtirilishini o‘lchaydi.

“Tarix darsi oxirida o‘qituvchi o‘quvchilardan “chiqish chiptasi”ni to‘ldirishni so‘rashi mumkin, unda ular o‘sha kuni o‘rgangan eng muhim narsalarni yozadi. O‘qituvchi o‘quvchilar asosiy tushunchalarni tushungan-tushunmaganini tekshirish uchun javoblarni ko‘rib chiqadi va kerak bo‘lsa, keyingi kundagi darsni shu natijaga moslashtiradi”.

E bo‘linmasi. Professional o‘qituvchi

So‘nggi bo‘limda Vonglar o‘qituvchilarning uzluksiz malakasini oshirishga e’tibor qaratadi. Ularning ta’kidlashicha, samarali o‘qituvchilar bu uzluksiz ta’lim oluvchilar bo‘lib, ular doimiy ravishda o‘z amaliyotini takomillashtirish imkoniyatlarini izlaydi. Seminarlarda qatnashish, kasbga doir adabiyotlarni o‘qish yoki hamkasblar bilan hamkorlik qilish orqali o‘qituvchilar har doim o‘z ko‘nikma va bilimlarini oshirish uchun ishlashi kerak.

1. Yetakchi o‘qituvchiga aylanish

Vonglar o‘qituvchilarni o‘z maktablarida yetakchi rollarni egallashga undaydi. Bu yangi o‘qituvchilarga murabbiylik qilish, malaka oshirish sessiyalarini olib borish va eng yaxshi tajribalarni hamkasblar bilan o‘rtoqlashishni o‘z ichiga olishi mumkin. Yetakchi o‘qituvchiga aylanish orqali o‘qituvchilar maktab hamjamiyatiga kengroq ta’sir ko‘rsatadi va ta’limning umumiy yaxshilanishiga hissa qo‘shadi.

“Tajribali o‘qituvchi birinchi kurs o‘qituvchisiga dars mashg‘ulotlarini boshqarish va rejalashtirish bo‘yicha maslahat berish uchun ko‘ngilli bo‘lishi mumkin. Bu munosabat har ikkala o‘qituvchiga ham foyda keltiradi. Yangi o‘qituvchi qimmatli tushunchalarga ega bo‘ladi, tajribali o‘qituvchi esa o‘z amaliyotini takomillashtirishda davom etadi”.

2. Malaka oshirishning ahamiyati

Vongning ta’kidlashicha, samarali o‘qituvchilar har doim takomillashtirish yo‘llarini izlaydi. Konferensiyalarda qatnashish, o‘quv kitoblarini o‘qish yoki professional ta’lim hamjamiyatlari bilan shug‘ullanish orqali o‘qituvchilar uzluksiz ta’lim olishga va o‘sishga moyil bo‘lishi kerak.

“O‘qituvchi sinfda texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha seminarda ishtirok etishi va keyin o‘quvchilarning faolligini oshirish uchun interaktiv doskalar yoki ta’lim ilovalari kabi yangi vositalarni joriy qilishi mumkin”.

“Maktabning ilk kunlari” – faoliyatning barcha bosqichlarida o‘qituvchilar uchun bebaho manba. Amaliy maslahatlar, tadqiqotga asoslangan strategiyalar va hayotiy misollar bilan kitob o‘qituvchilarga muvaffaqiyatli sinf muhitini yaratish uchun zarur bo‘lgan vositalarni taqdim etadi. Sinfni boshqarish, ijobiy kutilmalarni hosil qilish, darsni samarali rejalashtirish va kasbiy o‘sishga e’tibor qaratish orqali o‘qituvchilar o‘z o‘quvchilariga doimiy ta’sir ko‘rsatishi va darsdan tashqarida ham ta’limga bo‘lgan muhabbatni shakllantirishi mumkin.